Operacja przebiegła zgodnie ze sztuką, lekarze nie popełnili błędu, a mimo to pacjent wychodzi ze szpitala z powikłaniem, o którym nikt go wcześniej nie uprzedził. Wiele osób w takiej sytuacji rezygnuje z roszczeń, bo słyszy, że „to było ryzyko zabiegu, nie błąd”. Tymczasem prawo polskie traktuje osobno dwie rzeczy: to, jak wykonano zabieg, i to, czy pacjent świadomie się na niego zgodził. Wyjaśniamy, kiedy brak rzetelnej informacji przed zabiegiem sam w sobie daje podstawę do zadośćuczynienia.
Dwie różne podstawy odpowiedzialności
Klasyczna sprawa o błąd medyczny dotyczy tego, co zrobiono źle: niewłaściwej diagnozy, techniki operacyjnej, opieki po zabiegu. Tu trzeba wykazać, że lekarz postąpił wbrew wiedzy medycznej, a to zwykle wymaga opinii biegłego. Więcej o tej drodze piszemy na stronie prawo medyczne.
Druga podstawa jest niezależna od jakości samego zabiegu. Pacjent ma prawo do przystępnej informacji o swoim stanie zdrowia, proponowanych metodach leczenia i dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania (art. 9 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Dopiero po takiej informacji może skutecznie zgodzić się na leczenie albo odmówić (art. 16 ustawy o prawach pacjenta).
Jeśli tej informacji zabrakło albo pominięto informacje niezbędne do świadomego podjęcia decyzji, zgoda pacjenta nie była świadoma. Zabieg przeprowadzony bez prawidłowej zgody jest bezprawny, nawet jeśli technicznie wykonano go bez zarzutu. Wyjątkiem są sytuacje, w których przepisy dopuszczają leczenie bez zgody pacjenta.
Zabieg operacyjny wymaga zgody na piśmie
Przy zwykłych świadczeniach zgoda może być ustna, a nawet wynikać z zachowania pacjenta. Przy zabiegu operacyjnym albo metodzie leczenia lub diagnostyki o podwyższonym ryzyku przepisy co do zasady wymagają zgody w formie pisemnej (art. 34 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, art. 18 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta). Przed jej podpisaniem lekarz ma obowiązek udzielić pacjentowi informacji w zakresie wymaganym przez przepisy.
Sam podpis pod formularzem nie przesądza sprawy. Znaczenie ma to, jakie informacje faktycznie przekazano pacjentowi. Ogólnikowy druk z formułą „zostałem poinformowany o ryzyku zabiegu” bez wskazania, o jakie ryzyko chodzi, to słaby dowód udzielenia informacji.
O czym lekarz powinien uprzedzić
Informacja ma pozwolić pacjentowi podjąć decyzję, a nie wyczerpać podręcznik chirurgii. W praktyce sądy oczekują, że pacjent dowie się o:
- celu zabiegu i spodziewanych korzyściach,
- typowych, najczęstszych powikłaniach,
- poważnych następstwach, nawet jeśli zdarzają się rzadko, jeżeli mogą istotnie wpłynąć na zdrowie lub życie pacjenta,
- metodach alternatywnych i skutkach rezygnacji z leczenia.
Im mniej pilny zabieg, tym dokładniejsza powinna być informacja. Przy operacji ratującej życie pacjent ma mało czasu na decyzję. Przy zabiegu planowym, a tym bardziej estetycznym, ma prawo spokojnie rozważyć ryzyka istotne dla podjęcia decyzji.
Czego można się domagać
| Roszczenie | Podstawa | Za co |
|---|---|---|
| Zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta | art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta w zw. z art. 448 k.c. | za samo zawinione naruszenie prawa do informacji i świadomej zgody |
| Zadośćuczynienie za krzywdę | art. 445 k.c. | za ból i cierpienie wynikające z powikłania |
| Odszkodowanie | art. 444 k.c. | koszty leczenia, rehabilitacji, utracone zarobki, a przy trwałej niezdolności do pracy także renta |
Pierwsze roszczenie nie wymaga wykazania, że zabieg wykonano źle. Pacjent może żądać zadośćuczynienia za krzywdę wynikającą z zawinionego naruszenia prawa do informacji lub świadomej zgody (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta w związku z art. 448 k.c.). Nie musi przy tym wykazywać uszkodzenia ciała ani rozstroju zdrowia: krzywda może wynikać z pozbawienia go możliwości świadomego decydowania o leczeniu.
Czy i jak łączyć je z pozostałymi w jednej sprawie, zależy od okoliczności.
Ile jest czasu
Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym co do zasady przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Przy szkodzie na osobie przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż trzy lata od dnia, w którym poszkodowany faktycznie dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (art. 442¹ § 1 i § 3 k.c.). Termin trzeba ocenić odrębnie dla roszczenia za naruszenie praw pacjenta i dla roszczeń związanych z uszczerbkiem na zdrowiu: wiedza o jednym nie musi oznaczać wiedzy o drugim. Nie warto jednak czekać: im później zbiera się dokumentację i relacje świadków, tym trudniej odtworzyć, co pacjent usłyszał przed zabiegiem.
Jak to wykazać: co zabezpieczyć
- Pełna dokumentacja medyczna, w tym podpisany formularz zgody i karta informacyjna. Pacjent ma prawo dostępu do dokumentacji dotyczącej jego leczenia (art. 23 ustawy o prawach pacjenta); pierwsze udostępnienie pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu kopii w żądanym zakresie jest bezpłatne. Za kolejne udostępnienie tych samych dokumentów placówka może pobrać opłatę w granicach określonych przepisami (art. 28).
- Treść formularza zgody. Czy wymienia konkretne ryzyko, które się spełniło, czy tylko ogólnie „powikłania”.
- Okoliczności podpisania. Kiedy pacjent dostał formularz (dzień wcześniej czy na stole operacyjnym), czy ktoś mu go omówił, czy mógł zadać pytania.
- Świadkowie, na przykład osoba bliska obecna przy rozmowie z lekarzem.
- Notatki pacjenta z rozmów przed zabiegiem, wiadomości, materiały informacyjne otrzymane w placówce.
Na tej podstawie oceniamy, czy sprawa ma sens i jaką drogę wybrać: roszczenie wobec placówki i jej ubezpieczyciela, pozew albo, w niektórych sprawach, wniosek do Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych, o którym piszemy na stronie prawa medycznego. Sam brak informacji lub zgody nie wystarcza do otrzymania świadczenia z Funduszu: konieczne jest zdarzenie medyczne spełniające ustawowe warunki. Gdy szkoda dotyczy także utraty zarobków lub trwałego uszczerbku, pomocna bywa też strona o odszkodowaniach.
Najczęstsze pytania
Czy mogę dostać zadośćuczynienie, jeśli lekarz nie popełnił błędu w trakcie operacji?
Tak, jeżeli brak wymaganej informacji przed zabiegiem stanowił zawinione naruszenie praw pacjenta i spowodował krzywdę. Powikłanie nie musi wystąpić, aby takie roszczenie miało podstawy.
Naruszenie prawa do informacji i świadomej zgody jest samodzielną podstawą zadośćuczynienia (art. 4 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta).
Podpisałem zgodę na zabieg. Czy to zamyka sprawę?
Nie. Liczy się to, czy przed podpisem otrzymali Państwo wymaganą i zrozumiałą informację. Ogólnikowy formularz bez wskazania konkretnych ryzyk to słaby dowód, że taką informację przekazano.
Czy lekarz musi informować o bardzo rzadkich powikłaniach?
O typowych zawsze, a o rzadkich wtedy, gdy są dające się przewidzieć i mogłyby wpłynąć na decyzję pacjenta. Przy zabiegach planowych i estetycznych wymagania są wyższe.
Ile mam czasu na zgłoszenie roszczenia?
Co do zasady trzy lata od dnia, w którym dowiedzieli się Państwo albo przy zachowaniu należytej staranności mogli się dowiedzieć o szkodzie i o tym, kto za nią odpowiada. Przy szkodzie na osobie termin nie może skończyć się wcześniej niż po trzech latach od faktycznego uzyskania takiej wiedzy. Termin oceniamy osobno dla poszczególnych roszczeń.
Od czego zacząć?
Od wniosku do placówki o kopię pełnej dokumentacji medycznej, w tym formularza zgody. Z tą dokumentacją można rzetelnie ocenić, czy roszczenie ma podstawy.
Doszło do powikłania, o którym nikt Państwa nie uprzedził? Przejrzymy dokumentację i formularz zgody i powiemy wprost, czy sprawa ma sens. Umów bezpłatną konsultację.