Przedsiębiorca, który za życia przekazuje firmę jednemu dziecku, a mieszkanie drugiemu, często zakłada, że sprawa spadku jest zamknięta. Nie jest. Po jego śmierci pominięte dziecko, małżonek albo rodzice mogą zażądać zachowku, jeśli w danej sytuacji są do niego uprawnieni, a do jego obliczenia wracają także darowizny sprzed lat. Przepisy przewidują również uwzględnianie majątku przekazanego do fundacji rodzinnej. Wyjaśniamy, które przysporzenia dolicza się do zachowku, jakie terminy grają rolę i jak zaplanować sukcesję tak, żeby nie skończyła się procesem w rodzinie.
Komu i ile należy się zachowek
Zachowek przysługuje najbliższym, którzy dziedziczyliby z ustawy: zstępnym (dzieciom, a gdy nie żyją, wnukom), małżonkowi i rodzicom spadkodawcy (art. 991 k.c.). Wynosi połowę wartości udziału, który dostaliby przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony zstępny jest małoletni
Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku np. w darowiźnie, spadku albo świadczeniach od fundacji rodzinnej, przysługuje mu roszczenie o zapłatę pieniędzy potrzebnych do jego pokrycia lub uzupełnienia. Nie jest to roszczenie o udział w firmie czy nieruchomości. Spadkobierca, który dostał przedsiębiorstwo, nie musi go dzielić z samego tytułu zachowku. Musi za to mieć pieniądze na wypłatę, jeżeli powstanie obowiązek jej dokonania.
Które darowizny wracają do rachunku
Żeby nie dało się obejść zachowku rozdaniem majątku przed śmiercią, do spadku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę (art. 993 k.c.). Zasady doliczania różnią się w zależności od tego, kto darowiznę dostał.
| Komu przekazano majątek | Czy dolicza się do zachowku |
|---|---|
| Spadkobiercy albo osobie uprawnionej do zachowku, np. jednemu z dzieci | Tak, bez względu na to, ile lat temu, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków opisanych poniżej. |
| Osobie spoza tego kręgu, np. zięciowi, wspólnikowi, partnerowi | Tak, jeśli darowizna była w ciągu 10 lat przed śmiercią |
| Drobne prezenty zwyczajowo przyjęte | Nie |
| Fundacji rodzinnej, jako fundusz założycielski | Tak, jeśli fundusz został wniesiony przez spadkodawcę w ciągu 10 lat przed śmiercią albo gdy fundacja jest spadkobiercą, z uwzględnieniem wyjątków opisanych poniżej. |
Przy zachowku należnym zstępnemu nie dolicza się darowizn dokonanych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych. Wyjątkiem są darowizny dokonane na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Przy zachowku należnym małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem z nim małżeństwa (art. 994 § 2-3 k.c.).
Praktyczny wniosek dla przedsiębiorcy: firma przekazana synowi 20 lat temu może nadal liczyć się do zachowku córki. Sam upływ 10 lat nie wyłącza doliczenia darowizny dla spadkobiercy lub uprawnionego do zachowku. Decyduje status obdarowanego w konkretnym spadkobraniu, a nie samo pokrewieństwo.
Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.).
Fundacja rodzinna nie wyłącza zachowku
Fundacja rodzinna bywa przedstawiana jako sposób na zabezpieczenie firmy przed podziałem. To prawda w tym sensie, że majątek skutecznie przekazany fundacji za życia fundatora pozostaje własnością fundacji i nie wchodzi do spadku po nim. Kodeks cywilny przewiduje jednak doliczanie funduszu założycielskiego do zachowku (art. 994¹ k.c.):
- nie dolicza się funduszu wniesionego ponad 10 lat przed otwarciem spadku, chyba że fundacja jest spadkobiercą,
- przy zachowku dla zstępnego nie dolicza się funduszu przekazanego w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że przekazanie nastąpiło na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego; przy zachowku dla małżonka nie dolicza się funduszu przekazanego przed zawarciem z nim małżeństwa;
- jeśli uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobierców lub zapisobierców windykacyjnych, może żądać brakującej kwoty od samej fundacji, jeżeli jej fundusz założycielski został doliczony do spadku. Fundacja odpowiada w granicach wzbogacenia wynikającego z pokrycia funduszu przez spadkodawcę (art. 1000 § 4 k.c.).
Świadczenia, które uprawniony dostaje od fundacji jako beneficjent, mogą pomniejszać należny mu zachowek. Dlatego statut fundacji warto przygotować tak, aby świadczenia dla najbliższych uwzględniały należny im zachowek. Samo zapisanie przyszłych świadczeń nie oznacza jego zaspokojenia.
Jak zaplanować sukcesję, żeby nie skończyła się sporem
1. Policzyć zachowek z góry. Przed przekazaniem firmy warto oszacować, ile wyniosą przyszłe roszczenia pozostałych dzieci i małżonka, razem z doliczeniem wcześniejszych darowizn. Dopiero wtedy widać, czy następca poradzi sobie z wypłatą.
2. Zrzeczenie się dziedziczenia. Przyszły spadkobierca ustawowy może zrzec się dziedziczenia w umowie z przyszłym spadkodawcą, zawartej w formie aktu notarialnego (art. 1048 k.c.). Zrzeczenie obejmuje też prawo do zachowku. W praktyce często łączy się je z darowizną albo spłatą dla rodzeństwa, które nie przejmuje firmy.
3. Zaliczenie darowizny na zachowek. Darowizna dla osoby uprawnionej do zachowku zalicza się na należny jej zachowek (art. 996 k.c.). Dziecko, które dostało za życia mieszkanie o odpowiedniej wartości, może więc nie mieć już czego dochodzić.
4. Wydziedziczenie tylko z ważnego powodu. Pozbawić kogoś zachowku w testamencie można tylko z przyczyn wymienionych w ustawie, na przykład uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 1008 k.c.). To narzędzie na wyjątkowe sytuacje, nie na plan sukcesji.
5. Fundacja rodzinna a planowanie zachowku. Przekazując majątek do fundacji, warto wskazać najbliższych jako jej beneficjentów i określić w statucie, jakie świadczenia będą otrzymywać oraz w jakich terminach. Świadczenia faktycznie otrzymane przez uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek. Jeśli nie pokryją go w całości, może on dochodzić brakującej kwoty.
Gdy roszczenie o zachowek już się pojawiło
Od 2023 r. osoba obowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku (art. 997¹ k.c.). Raty mogą być rozłożone na okres do 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach do 10 lat. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Dla następcy, który przejął firmę i nie ma gotówki na jednorazową wypłatę, to często jedyny sposób, żeby nie sprzedawać przedsiębiorstwa.
Roszczenie przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie wobec obdarowanego albo fundacji rodzinnej, z upływem 5 lat od otwarcia spadku (art. 1007 k.c.).
Plan sukcesji, fundację rodzinną i umowy w rodzinie przygotowujemy w ramach sukcesji firmy i fundacji rodzinnej, a spory o zachowek prowadzimy jako sprawy cywilne.
Najczęstsze pytania
Czy darowizna sprzed 10 lat liczy się do zachowku?
Jeśli dostało ją dziecko albo inna osoba uprawniona do zachowku lub spadkobierca, tak, bez względu na upływ czasu. Limit 10 lat dotyczy darowizn dla osób spoza tego kręgu.
Czy fundacja rodzinna chroni majątek przed zachowkiem?
Nie całkowicie. Fundusz założycielski wniesiony w ciągu 10 lat przed śmiercią fundatora dolicza się do zachowku, a fundacja może odpowiadać za jego zapłatę w granicach wzbogacenia.
Czy zachowek można spłacić w ratach?
Tak. Na wniosek zobowiązanego sąd może rozłożyć zachowek na raty do 5 lat, w szczególnych przypadkach do 10 lat, odroczyć płatność, a wyjątkowo obniżyć kwotę.
Czy dziecko może zrzec się zachowku?
Tak, przez umowę o zrzeczenie się dziedziczenia zawartą u notariusza z przyszłym spadkodawcą. Obejmuje ona także prawo do zachowku.
Ile czasu jest na żądanie zachowku?
5 lat od ogłoszenia testamentu. Wobec obdarowanego albo fundacji rodzinnej termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.
Artykuł przedstawia ogólne zasady dotyczące zachowku i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. Ustalenie, komu przysługuje zachowek, w jakiej wysokości i od kogo można go dochodzić, wymaga analizy konkretnej sytuacji rodzinnej i majątkowej, dokonanych darowizn oraz dokumentów dotyczących dziedziczenia lub fundacji rodzinnej. Przed zaplanowaniem sukcesji albo podjęciem działań w sprawie zachowku warto skonsultować swoją sytuację z prawnikiem.
Planują Państwo przekazanie firmy albo majątku dzieciom? Policzymy przyszły zachowek i dobierzemy rozwiązanie, które go uwzględnia, zanim podpiszą Państwo umowy. Umów bezpłatną konsultację.