Wspólnicy przez lata zgodnie prowadzą firmę, podejmują decyzje i dzielą obowiązki. Śmierć jednego z nich może jednak sprawić, że prawa do jego udziałów nabędzie kilka osób, z którymi pozostali wspólnicy nigdy nie planowali współpracy. Jeżeli spadkobiercy są skonfliktowani albo nie wiadomo jeszcze, kto dziedziczy, podejmowanie decyzji w spółce może stać się trudniejsze.
Taką sytuację można uregulować wcześniej. Art. 183 Kodeksu spółek handlowych pozwala ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie spadkobierców do spółki. Wymaga jednak określenia w umowie warunków ich spłaty. Dobrze przygotowany mechanizm pozwala zachować kontrolę nad składem wspólników, zapewniając osobom niewstępującym do spółki odpowiednie rozliczenie.
Co dzieje się z udziałami po śmierci wspólnika?
Co do zasady udziały w spółce z o.o. podlegają dziedziczeniu. Mogą przypaść spadkobiercom ustawowym albo testamentowym. Jeżeli dziedziczy kilka osób, do czasu odpowiedniego podziału mogą one pozostawać współuprawnione do udziałów.
Ma to znaczenie dla codziennego funkcjonowania firmy. Współuprawnieni wykonują prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. Przejście udziałów jest natomiast skuteczne wobec spółki po zawiadomieniu jej i przedstawieniu dowodu następstwa prawnego. Brak uporządkowanych dokumentów lub porozumienia między spadkobiercami może utrudniać wykonywanie tych praw. Art. 184 i 187 KSH.
Dlatego analizę sukcesji należy rozpocząć od aktualnej umowy spółki. Sam zapis wymagający zgody spółki na sprzedaż udziałów nie zastępuje postanowień regulujących następstwa śmierci wspólnika.
Czy można wyłączyć spadkobierców ze spółki?
Tak. Art. 183 § 1 KSH pozwala określić w umowie spółki, że spadkobiercy nie wstąpią do niej na miejsce zmarłego wspólnika. Możliwe jest również ograniczenie ich wstąpienia.
Ustawa wymaga przy tym określenia warunków spłaty osób niewstępujących do spółki. Brak takich postanowień powoduje bezskuteczność wyłączenia lub ograniczenia. Samo zdanie „spadkobiercy nie wstępują do spółki” nie zapewnia więc zamierzonej ochrony. Art. 183 § 1 KSH.
Jednym z rozwiązań jest przyznanie wskazanemu wspólnikowi prawa przejęcia udziałów za spłatą. Trzeba wtedy określić również sposób wykonania tego prawa. Sam art. 183 nie wskazuje, kto ma otrzymać udziały ani kiedy ma nastąpić ich przejęcie.
Co powinna określać umowa spółki?
Przy przejęciu udziałów przez wskazanego wspólnika postanowienia umowy powinny odpowiadać na kilka praktycznych pytań:
- Kogo dotyczy wyłączenie? Czy obejmuje wszystkich spadkobierców, czy tylko określone osoby?
- Kto przejmuje udziały? Nabywca powinien być wskazany albo możliwy do ustalenia według jasnych zasad.
- Jak i kiedy następuje przejęcie? Przykładowo przez złożenie odpowiedniego oświadczenia w oznaczonym terminie.
- Kto dokonuje spłaty? W modelu przejęcia przez innego wspólnika obowiązek można przypisać bezpośrednio nabywcy.
- Jak ustala się wysokość spłaty? Potrzebne są zasady wyceny, w tym dzień, na który określa się wartość udziałów.
- Kiedy i komu należy zapłacić? Procedura powinna uwzględniać również trudności w ustaleniu spadkobierców.
Krótka klauzula może być wystarczająca, jeżeli rozstrzyga te kwestie. Rozbudowanie jej o dodatkowe warunki nie zawsze poprawia pozycję wspólnika, który ma przejąć udziały.
Spłata spadkobierców: czy wystarczy wartość nominalna udziałów?
Wartość nominalna udziałów wynika z umowy spółki i określa ich udział w kapitale zakładowym. Nie musi odpowiadać rzeczywistej wartości firmy.
Przykładowo pakiet o wartości nominalnej 2 500 zł może reprezentować znacznie większą wartość ekonomiczną, jeżeli spółka posiada nieruchomości, wypracowuje zyski albo ma wartościowe kontrakty. Ustalenie spłaty wyłącznie według nominału może wówczas prowadzić do rażącego zaniżenia rozliczenia.
To zagrożenie dla skuteczności całego rozwiązania. Sąd Apelacyjny w Białymstoku wskazał, że warunki przewidujące rażąco niską spłatę lub rażąco odległy termin mogą prowadzić do uznania wyłączenia spadkobierców za bezskuteczne. Wyrok z 1 lutego 2018 r., I AGa 23/18.
Dlatego rekomendujemy godziwą wycenę udziałów i realny termin spłaty. Niezależny ekspert powinien uwzględnić sytuację finansową spółki, jej majątek i uzasadnione perspektywy działalności. Wycena chroni również przejmującego: dostarcza podstaw do obrony ustalonej kwoty, jeżeli spadkobiercy ją zakwestionują.
Czy przejęcie udziałów musi nastąpić dopiero po zapłacie?
Art. 183 KSH wymaga określenia warunków spłaty. Nie nakazuje wprost wprowadzania do umowy dodatkowego warunku zawieszającego, zgodnie z którym nabycie udziałów następuje dopiero po zapłacie.
W projektowanym mechanizmie można rozdzielić przejęcie udziałów i późniejsze wykonanie zobowiązania pieniężnego. Przykładowo umowa może wiązać nabycie z oświadczeniem przejmującego, a spłatę przewidywać w oznaczonym terminie.
Nie oznacza to jednak, że brak zapłaty zawsze pozostanie bez wpływu na skuteczność wyłączenia spadkobierców. Ocena tych skutków jest sporna. W interesie przejmującego leży więc zarówno unikanie zbędnych warunków umownych, jak i prawidłowe wykonanie uzgodnionej spłaty. Rozbieżności dotyczące następstwa prawnego i charakteru spłaty omawia również opracowanie Kacpra Bosia poświęcone art. 183 § 1 KSH.
Komu zapłacić, jeżeli spadkobiercy nie zostali ustaleni?
Spłatę należy przekazać osobom uprawnionym. Ich prawa wynikające z dziedziczenia wykazuje co do zasady prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.
Kolejne odrzucenia spadku mogą jednak wydłużyć ustalanie uprawnionych. Nie oznacza to, że spłata znika. Ostatecznie spadek może przypaść gminie albo Skarbowi Państwa, które nie mogą odrzucić spadku przypadającego im z ustawy. Art. 935, 1023 i 1027 KC.
Rozwiązaniem może być depozyt sądowy. Ważne złożenie należnej kwoty do depozytu ma skutek spełnienia świadczenia, ale wymaga ustawowej podstawy, np. niezawinionej niewiedzy o osobie wierzyciela lub sporu o to, komu należy zapłacić. Samo odłożenie pieniędzy na własnym rachunku nie wystarcza. Art. 467-470 KC.
Przejęcie udziałów a wierzyciele zmarłego wspólnika
Nabycie udziałów na podstawie skutecznego mechanizmu umownego samo w sobie nie oznacza przejęcia wszystkich długów zmarłego. Nabywca ma jednak własny obowiązek spłaty, a odpowiedzialność z innych podstaw, np. dziedziczenia lub poręczenia, wymaga osobnej oceny.
Wierzyciele mogą dochodzić zaspokojenia ze spłaty w granicach odpowiedzialności spadkobierców. Jeżeli komornik zajmie wierzytelność, przejmujący powinien wykonać otrzymane wezwanie. Zapłata bezpośrednio spadkobiercom mimo zajęcia może narazić go na dalsze roszczenia. Art. 896 i 902 KPC.
Klauzula sukcesyjna nie daje również ochrony przed zakwestionowaniem czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Godziwa wycena i rzeczywista spłata ograniczają to ryzyko, ale nie tworzą automatycznego wyłączenia przepisów o skardze pauliańskiej. Art. 527 i następne KC.
Jak przygotować spółkę na śmierć wspólnika?
Prace nad sukcesją warto przeprowadzić, gdy wszyscy wspólnicy mogą jeszcze uzgodnić rozwiązanie:
- Sprawdzić aktualną umowę spółki i istniejące ograniczenia dotyczące udziałów.
- Wybrać osobę przejmującą oraz sposób nabycia udziałów.
- Ustalić wycenę, termin i finansowanie spłaty, uwzględniając brak ustalonych spadkobierców.
- Przyjąć i zarejestrować zmianę umowy. Indywidualna klauzula sukcesyjna wymaga odpowiedniej uchwały w protokole notarialnym oraz wpisu zmiany do KRS. Trzeba też uzyskać zgody wspólników wymagane dla postanowień dotyczących ich praw i obowiązków. Art. 246 § 3 i art. 255 KSH.
- Uporządkować dokumenty i procedurę po śmierci, aby nabywca wiedział, jakie czynności i w jakich terminach wykonać.
Jeżeli priorytetem jest zachowanie wpływu na skład wspólników, rekomendujemy rozważenie mechanizmu z art. 183 KSH z godziwą spłatą. Jego skuteczność zależy od dopasowania umowy do sytuacji spółki oraz możliwości wykonania przyjętych obowiązków. Więcej o planowaniu przekazania firmy i majątku: sukcesja i fundacja rodzinna.
Najczęstsze pytania
Czy drugi wspólnik automatycznie przejmuje udziały po zmarłym?
Nie. Sam fakt pozostawania wspólnikiem nie daje takiego uprawnienia. Potrzebna jest odpowiednia podstawa nabycia, np. mechanizm przewidziany wcześniej w umowie spółki.
Czy wystarczy zapisać, że spadkobiercy nie wstępują do spółki?
Nie. Umowa musi określać warunki spłaty. Przy przejęciu udziałów przez oznaczoną osobę należy również jasno uregulować sposób tego przejęcia.
Czy art. 183 KSH przewiduje sześć miesięcy na spłatę?
Nie. Termin określa umowa spółki. Powinien umożliwiać rzeczywiste rozliczenie i nie może prowadzić do rażącego pokrzywdzenia uprawnionych.
Czy odrzucenie spadku wyklucza przejęcie udziałów?
Niekoniecznie. Jeżeli uprawnienie do przejęcia wynika z umowy spółki i jest niezależne od dziedziczenia, może przysługiwać także osobie, która odrzuciła spadek. Nadal pozostaje obowiązek spłaty wynikający z przejęcia.
Czy umowa może całkowicie wyeliminować ryzyko sporu?
Nie. Precyzyjne postanowienia, rzetelna wycena i prawidłowa spłata ograniczają ryzyko, ale nie pozbawiają uprawnionych możliwości dochodzenia ochrony przed sądem.
Chcesz ustalić, kto przejmie udziały po śmierci wspólnika? Przeanalizujemy aktualną umowę spółki, zaproponujemy mechanizm przejęcia i przygotujemy warunki spłaty dopasowane do sytuacji wspólników. Umów konsultację dotyczącą sukcesji w spółce z o.o.